Son dönemde belediyelere yönelik operasyonlarda ortaya çıkan tablo dikkat çekici: manşetlerde müteahhitler var, dosyalarda müteahhitler var, gözaltına alınanlar yine müteahhitler…

Ama sorulması gereken asıl soru şu: Bu sistemde gerçekten suçlu olan kim?

İnşaat sektörü Türkiye’de sadece beton ve demirden ibaret değildir. Bu sektör; istihdam üretir, ekonomiyi döndürür, onlarca yan sektörü besler. Bu yapının merkezinde müteahhit vardır. Ancak bu merkezi konum, onu sistemin tek sorumlusu yapmaz.

Çünkü müteahhit bir denetim otoritesi değil, uygulayıcıdır.

Bir inşaat süreci; şantiye şefi, proje müellifleri, yapı denetim firmaları ve belediyelerin oluşturduğu çok katmanlı bir kontrol mekanizmasıyla yürür. Projeler belediyeler tarafından onaylanır, ruhsat verilmeden tek bir çivi bile çakılamaz. Yani devlet, sürecin daha en başında “olur” verir ve denetim zincirini kurar.

Böylesi bir sistemde, tüm sorumluluğu en sonda üretimi yapan kişiye yüklemek ne gerçekçidir ne de adil.

Asıl sorun, denetimin zamanında işlememesidir.

Eğer bir projede eksiklik varsa, bu eksikliğin inşaat devam ederken tespit edilmesi gerekir. Denetimin amacı budur. Ancak uygulamada çoğu zaman denetim ya gecikir ya da etkisiz kalır. İnşaat tamamlanır, satışlar yapılır, hayat başlar… Ve ancak en sonunda “sorun” ortaya çıkarılır.

Bu, denetim değil; gecikmiş müdahaledir.

Daha da önemlisi, bu gecikmenin bedeli çoğu zaman tek başına müteahhite kesilir. Oysa süreç boyunca görevini yapmayan ya da eksik yapan diğer unsurlar görünmez kalır.

Burada kritik bir noktayı görmezden gelmemek gerekir: Türkiye’de yapı denetim sistemi ve belediye onay mekanizmaları, hukuken bağlayıcı ve belirleyicidir. Müteahhit, kendi kafasına göre proje değiştiremez; değiştirdiği anda zaten sistem dışına çıkar ve bu durum anında tespit edilebilir.

Eğer buna rağmen bir proje son aşamaya kadar ilerlemişse, bu yalnızca uygulayıcının değil, denetim zincirinin tamamının sorumluluğunu gündeme getirir.

Bir diğer kırılma noktası ise iskân sürecidir.

İnşaat tamamlanır, insanlar evine ya da iş yerine kavuşmayı bekler. Süreç uzadıkça baskı artar ve bu baskı doğrudan müteahhite yönelir. Zaman daralır, maliyet artar, itibar riske girer.

İşte tam bu noktada, teknik bir süreç olması gereken iskân aşamasının bazı durumlarda farklı amaçlarla kullanıldığı yönünde ciddi iddialar ortaya çıkar. Sürecin uzamasıyla birlikte müteahhitten çeşitli taleplerin gündeme geldiği, bunun ekonomik bir yük oluşturduğu sıkça konuşulur.

Peki neden açıkça dile getirilmez?

Çünkü müteahhit aynı sistemin içinde yaşamaya devam eder. Aynı belediye ile çalışır, aynı bölgede yatırım yapar. Bir itiraz ya da ihbar, yalnızca mevcut işi değil, gelecekteki tüm projeleri riske atabilir. Bu nedenle sessizlik çoğu zaman bir tercih değil, zorunluluktur.

Bu tabloyu görmeden yapılan her değerlendirme eksik kalır.

Bugün yaşanan sorun, bireysel hataların ötesinde sistemsel bir aksaklıktır. Denetim mekanizması zamanında çalışmadığında, süreç sonunda ortaya çıkan faturayı tek bir aktöre kesmek kolay ama yanlıştır.

Adalet, en zayıf halkaya yüklenmek değil; tüm zinciri doğru değerlendirmektir.

Eğer gerçekten çözüm isteniyorsa, yapılması gereken açıktır: denetimi güçlendirmek, süreci şeffaf hale getirmek ve yetkinin kötüye kullanımını engellemektir. Ruhsattan iskâna kadar her adımın anlık izlenebilir olduğu bir sistem kurulmadan bu tartışma bitmez.

Aksi halde değişmeyen bir döngü devam eder:

Üreten suçlanır,
Denetleyen susar,
Sistem ise kendini korur.

Oysa gerçek adalet, üretimi cezalandıran değil; üretimi korurken denetimi zamanında ve doğru yapan bir düzenle mümkündür.