Doç. Dr. Erkoç: "Bilge Kağan'ın Orhun Vadisi'nde bir saray şehri yaptırdığını tespit ettik"
Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sinoloji Anabilim Dalı Başkanı ve öğretim üyesi Prof. Dr. Gürhan Kirilen, Kitan asıllı şair ve devlet adamı Yelü Zhu'nun yazdığı bir şiirine düştüğü açıklama notunda, Bilge Kağan'ın saray kentinden bahsettiğini fark etti. Bunun üzerine konuyu ÇOMÜ İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Genel Türk Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç ile paylaştı. Akademisyenlerin geniş çaplı araştırmaları sonucunda şehrin, günümüzde Moğolistan'ın Hotont kasabasında olduğu tespit edildi. Yeni keşif üzerine Erkoç yaptığı açıklamada, "Çin kaynaklarındaki basmakalıp ifadelerdeki 'Göktürkler göçebeydi' gibi bir durumun aslında o kadar basit olmadığını anlıyoruz. Pek çok yerleşim var. İlerleyen süreçlerde, belki on yıllar içerisinde, bölgedeki yani Moğolistan'daki eski Türk şehircilik tarihi hakkındaki bilgilerimiz belki de çok değişecek" dedi.
Meslektaşının okuduğu bir şiirde yer alan not ile bu araştırmaya başladıklarını söyleyen Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, "Yaptığımız çalışmalar sonucunda Bilge Kağan'ın Orhun Vadisi'nde bir saray şehri yaptırdığını tespit ettik. Bunu ilk fark eden kişi benim değerli meslektaşım ve arkadaşım Prof. Dr. Gürhan Kirilen. Hoca, 13'üncü yüzyılda yazılmış bir şiirin içindeki açıklama notunda bunu fark etti. Birkaç hafta önce ben de bilmiyordum böyle bir metin olduğunu. Çünkü ben tarihçiyim ve tarihçiler genel olarak çok edebiyat metinlerine bakmıyorlar. Halbuki bakmak gerekiyor. Bunu da anlamış olduk. Yelü Zhu adında bir şair bu bilgiyi bize veriyor. Kendisi Kitan asıllı, aslen Çinli değil, Moğollarla akraba bir topluluktan. Yelü Zhu, gençliğinde bu bölgeden geçmiş. Babası Cengiz Han'ın bir veziri; Yelü Chucai adlı bir vezirin oğlu. Şöyle bir bilgi veriyor bize: 'Moğol başkenti Karakurum'un 35 kilometre kuzeybatısında veya aynı zamanda Kül Tigin Yazıtı'nın yine 35 kilometre güneybatısında Bilge Kağan'ın saray şehri vardır' diyor. Demek ki kendi yaşadığı dönemde kalıntılar hala gözüküyormuş. Bölgeyi iyi bildiğini anlıyoruz, yani öyle Çin'de, başkentte oturup yazmamış. Bizzat gitmiş, görmüş buraları. Güvenilir bir kaynak olduğunu anlıyoruz. Moğol İmparatorluğu başkenti Karakurum, Ögeday Kağan tarafından 1230'lu yıllarda kuruldu. Aslında bunun oradaki bir geleneğin ihyası olduğunu bize söylüyor. 'Buralar aslında Bilge Kağan'ın eski topraklarıydı, şu mesafede saray şehri vardı' diyor. Gong saray demek, cheng de şehir anlamına geliyor Çince'de; etrafı surla çevrili yapı demek, yerleşim demek aslında. Bundan ilham alınarak oraya çok yakın bir mesafede zaten Karakurum'un kurulduğunu bize anlatmak istiyor şair burada. Devlet adamı aynı zamanda kendisi" dedi.
Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, Hotont kasabası ve çevresinde Türk ve bozkır devletlerinin idare merkezi olduğuna dikkat çekerek, "Uydu görüntülerinden baktığımızda Göktürklerden hemen sonra Uygurlar bu bölgeye hakimler. Yine Orhun Nehri kıyısında Ordu Balık ya da Karabalgasun olarak bilinen bir başkentleri var ve bu bizim bahsettiğimiz yere de çok yakın, yani 15 kilometre kadar bir mesafede yer alıyor. Orhun Yazıtları yine bu bölgede. Moğol başkenti sonradan yine burada kurulmuş. Burası aslında Hunlardan itibaren bütün bu Türk ve bozkır devletlerinin idare merkezi olmuş. Dolayısıyla tesadüf değil. Göktürklerden bahseden esas Çin kaynaklarında, hanedan yıllıklarında ve diğer resmi listelerde şöyle bir anekdot anlatılır: 'Bilge Kağan etrafı surlarla çevrili bir şehir yaptırmak ister, bir başkent yaptırmak ister. İçine de Budist ve Taoist tapınaklar yaptırmak ister.' Hatta bunu devlet meclisine sunduğunda danışmanlar da devlet adamları da kabul ederler bunu. Fakat esas danışmanı Tonyukuk karşı çıkar. İşte 'bu bizim yaşam tarzımıza aykırıdır, bizim avantajlı olmamızın sebebi hareketli yaşamamızdır, konar göçerliktir. Eğer sabit bir şehir yaparsak düşmanın eline burası geçebilir' diyerek uyarılarda bulunur. Bu kaynağın bize anlattığına göre Bilge Kağan ve devlet adamları vazgeçerler. Fakat anladığımız kadarıyla iş böyle sonuçlanmamış. Bu bahsettiğim anekdot Göktürklerin kendi yazıtlarında yer almıyor, Çin kaynaklarında yer alıyor. Biraz doğruluğu konusunda kuşkularımız açıkçası var. Biz tarihçiler ve dilciler olarak biraz kuşkuyla yaklaşıyoruz. Ama anladığımız kadarıyla Bilge Kağan belki ilk başta ikna olmuş danışmanı Tonyukuk'un görüşlerine, fakat sonrasında bu şehri yaptırdığını anlıyoruz" şeklinde konuştu.
Doç. Dr. Erkoç, sözlerine şöyle devam etti:
"Günümüzde Hotont diye bir kasabaya denk geliyor. Uydu görüntülerinden ve bu verilen mesafelerden baktığımızda zaten ilk Gürhan Hoca bunu fark ediyor yaptığı hesaplamalarla. Günümüzde Hotont diye bir kasaba var bu bahsettiğimiz bölgede. Uydu görüntülerinden baktığımızda biz burada yapı izleri gördük. Birkaç tane böyle farklı farklı yapılar var. Tabii bu yapılar doğrudan doğruya Bilge Kağan'ın sarayına mı ait, yoksa daha sonraki dönem eserleri mi, bunu şu anda bilmiyoruz. Bölgede yapılacak arkeolojik çalışmalarla herhalde daha net bir şekilde konuşabiliriz diye düşünüyoruz. Orada bir yüzey araştırması yapılması gerekiyor, belki kazılar yapılması lazım. Bununla alakalı girişimlerimiz olacak. Çin kaynakları özellikle Göktürkler hakkında çok basmakalıp ifadeler kullanır: Suları, otlakları takip ederek yaşarlar, sabit yerleri yoktur gibi böyle önyargılı bilgiler veriyorlar. Ama biz mesela Göktürk Yazıtları'ndan aslında bu bölgelerde bazı şehirlerin ve kalelerin olduğunu biliyoruz. Böyle şehirler, kaleler varken bir başkentlerinin olmadığını düşünmek zaten çok tuhaf geliyordu. Ve hemen sonrasındaki Uygurlardan kalma, şu anda sadece Orhun Vadisi'nde 50 civarında yerleşim tespit edilmiş. Çin kaynaklarındaki basmakalıp ifadelerdeki 'Göktürkler göçebeydi' gibi bir durumun aslında o kadar basit olmadığını anlıyoruz. Pek çok yerleşim var. İlerleyen süreçlerde, belki on yıllar içerisinde, bölgedeki yani Moğolistan'daki eski Türk şehircilik tarihi hakkındaki bilgilerimiz belki de çok değişecek."